Quan điểm mới của Giáo hoàng Lêô về “Tính dễ bị tổn thương”
pillarcatholic.com, Ed. Condon, 2026-03-27
Quan điểm mới của Giáo hoàng Lêô về “tính dễ bị tổn thương”
Trong một bài phát biểu tuần trước, Đức Lêô dường như đã báo hiệu một thay đổi trong cách Giáo hội nên nhìn nhận các nạn nhân trưởng thành bị lạm dụng. Các vấn đề liên quan đến lạm dụng tình dục người lớn trong Giáo hội là một trong những lãnh vực cải cách giáo luật quan trọng và gây tranh cãi nhất trong những năm sau vụ tai tiếng liên quan đến cố Hồng y Theodore McCarrick.
Năm 2019, Đức Phanxicô đã mở rộng đáng kể định nghĩa về “tính dễ bị tổn thương” được dùng để xác định xem hành vi sai trái về tình dục có phải là tội phạm theo giáo luật hay không với Tự sắc Các con là ánh sáng thế gian Vos estis lux mundi, gây ra nhiều năm tranh luận giữa các nhà giáo luật học và các cơ quan của Vatican, đã làm nhiều giáo phận bối rối về cách thức và phạm vi áp dụng của nó.
Mặc dù một số làm rõ đã xuất hiện dưới dạng các cẩm nang và tuyên bố từ các cơ quan khác nhau, nhưng cuộc tranh luận vẫn tiếp diễn về việc ai được cho là “người lớn dễ bị tổn thương” từ góc độ giáo luật.
Nhưng trong một bài phát biểu tuần trước, Đức Lêô dường như đã công bố một thay đổi trong việc áp dụng luật giáo luật và trong cách xem xét các trường hợp dễ bị tổn thương. Sự thay đổi này có thể mang lại sự rõ ràng rất cần thiết cho quá trình giáo luật bằng cách chuyển trọng tâm từ tính dễ bị tổn thương của cá nhân sang chính tình huống đó.
Trong bài phát biểu tuần trước tại phiên họp toàn thể của Ủy ban Giáo hoàng Bảo vệ Trẻ vị thành niên, Đức Lêô đã tuyên bố, công việc ngăn chặn lạm dụng bao gồm cả “các quy trình hoặc thủ tục và thiết lập một văn hóa chăm sóc” rộng hơn.
Xuyên suốt bài phát biểu ngài đã đề cập – như đã trở thành thông lệ của Giáo hoàng kể từ các vụ tai tiếng năm 2018 – đến việc lạm dụng trẻ vị thành niên và người lớn như một lĩnh vực quan tâm duy nhất của Ủy ban.
Dưới thời Đức Phanxicô, cả trong các bài phát biểu công khai và trong Tự sắc Vos Estis, thuật ngữ được chấp nhận để đề cập đến việc lạm dụng: “Trẻ vị thành niên và người lớn dễ bị tổn thương.”
Văn bản gốc của Vos Estis đã hình sự hóa cụ thể hành vi “quan hệ tình dục với trẻ vị thành niên hoặc người dễ bị tổn thương”, mặc dù quan hệ tình dục với trẻ vị thành niên đã là một tội hình sự theo giáo luật. Trong bản cập nhật năm 2023 của văn bản, văn bản đã được sửa đổi để sử dụng thuật ngữ “người lớn dễ bị tổn thương”, đồng thời vẫn giữ nguyên định nghĩa về sự dễ bị tổn thương là “bất kỳ người nào trong tình trạng ốm yếu, khuyết tật về thể chất hoặc tinh thần, hoặc bị tước đoạt tự do cá nhân mà trên thực tế, ngay cả đôi khi hạn chế khả năng hiểu biết hoặc ý chí, hoặc trong bất kỳ trường hợp nào không có khả năng chống lại hành vi phạm tội”.
Định nghĩa này đã tạo nhiều vấn đề giáo luật trong những năm qua. Bộ Giáo lý Đức tin có thẩm quyền độc quyền đối với các vụ lạm dụng tình dục trẻ vị thành niên và, theo luật riêng của Bộ, đối với những người “thường xuyên có khả năng sử dụng lý trí không hoàn hảo” – người lớn bị khuyết tật tâm thần nghiêm trọng, được cho là tương đương về mặt pháp lý với trẻ vị thành niên.
Nhưng vẫn chưa rõ liệu định nghĩa mở rộng về “người lớn dễ bị tổn thương” có trao cho Bộ Giáo lý Đức tin thẩm quyền rộng hơn để phán quyết các trường hợp liên quan đến các loại “người lớn dễ bị tổn thương” khác hay không. Năm 2020, Bộ Luật Hình sự (DDF) làm rõ rằng họ chỉ có thẩm quyền xử lý các vụ án hình sự liên quan đến trẻ vị thành niên và những người được cho là tương đương theo luật – những người thường xuyên có khả năng lý trí không hoàn hảo – và tái khẳng định điều này vào năm 2024, tuyên bố các trường hợp dễ bị tổn thương khác nên được các cơ quan khác của Tòa Thánh La-mã xử lý theo từng trường hợp.
Lý do cho những làm rõ liên tiếp này nằm ở cuộc tranh luận đang diễn ra, ngay cả giữa các hồng y cấp cao nhất, về phạm vi định nghĩa tính dễ bị tổn thương theo Tự sắc Vos estis và sự tương đương về mặt pháp lý được dành cho nó liên quan đến hành vi lạm dụng trẻ vị thành niên.
Vấn đề trở nên rõ ràng hơn phần nào khi Đức Phanxicô ban hành phiên bản mới của Quyển VI Bộ Giáo luật, thiết lập sự phân biệt rõ hơn giữa hai khái niệm “người lớn dễ bị tổn thương” trong điều khoản 1398 sửa đổi, trong đó công nhận, một mặt, “một người thường xuyên có khả năng lý trí không hoàn hảo (tương đương với trẻ vị thành niên)”, và mặt khác, “một người được pháp luật bảo vệ bình đẳng” theo định nghĩa trong Tự sắc Vos estis, dù luật học đã thiết lập sự phân biệt đó.
Cần phải phân biệt rõ ràng giữa việc lạm dụng tình dục trẻ vị thành niên và việc cưỡng bức tình dục người lớn, nhưng vấn đề làm thế nào để đối xử với các nhóm nạn nhân người lớn khác nhau vẫn còn liên quan, cũng như tính hữu ích về mặt pháp lý của phạm trù rộng được Tự sắc Vos Estis tạo ra.
Linh mục Dòng Tên Hans Zollner, người sáng lập Ủy ban Giáo hoàng Bảo vệ Trẻ vị thành niên, trong nhiều năm là người phát ngôn chuyên gia không chính thức của Vatican về cải cách chống lạm dụng, đã nhiều lần tuyên bố ngài xem định nghĩa về người lớn dễ bị tổn thương trong Tự sắc Vos Estis là không thể áp dụng, thậm chí là quá rộng một cách không cần thiết. Ngài đặt câu hỏi về phạm vi của thuật ngữ này và lập luận nó cản trở việc áp dụng đúng luật.
Linh mục Zollner nói trong một phiên hỏi đáp công khai về cuộc cải cách chống lạm dụng năm 2023: “Bạn có thực sự muốn trở thành một ‘người dễ bị tổn thương’ chỉ vì bạn là phụ nữ và vì bạn là giáo dân không? Tôi không nghĩ vậy.” Sau đó Linh mục tuyên bố từ chức bất ngờ khỏi Ủy ban giáo hoàng, ngài thất vọng về công việc và tiến trình của Ủy ban.
Nhưng những người bênh vực nạn nhân bị ép buộc hoặc bị giáo sĩ thao túng đã lập luận Giáo hội nên tiếp tục công nhận về mặt pháp lý cách thức mà quyền lực tinh thần hoặc sự mất cân bằng quyền lực có thể ảnh hưởng đến sự đồng thuận. Trong cuộc tranh luận này, tuần trước Đức Lêô đã đưa ra một sắc thái quan trọng vào bài phát biểu trước Hội đồng Cơ mật của Nhà tiên tri (PCP), phá vỡ thông lệ của người tiền nhiệm và văn bản pháp luật bằng cách không đề cập đến “người lớn dễ bị tổn thương”. Ngài dùng cụm từ “trẻ vị thành niên và những người trong hoàn cảnh dễ bị tổn thương”, và lặp lại cụm từ này ba lần.
Mặc dù sự khác biệt có vẻ như không đáng kể, nhưng các luật sư giáo luật đã nhận thấy ý nghĩa tiềm tàng trong cách diễn đạt mới này. Việc chuyển đánh giá mức độ dễ bị tổn thương của một cá nhân sang bối cảnh hành vi sai trái tình dục bị cáo buộc có thể có tác động đáng kể đến cách đánh giá các vụ án và cách phân loại pháp lý các nạn nhân bị lạm dụng.
Định nghĩa pháp lý hiện hành về “người lớn dễ bị tổn thương là bất kỳ người nào đang trong tình trạng đau yếu, khuyết tật về thể chất hoặc tinh thần, hoặc bị tước đoạt tự do cá nhân mà trên thực tế, ngay cả đôi khi, hạn chế khả năng hiểu hoặc đồng ý, hoặc trong bất kỳ trường hợp nào có khả năng chống lại hành vi phạm tội.”
Về bản chất, định nghĩa này dường như yêu cầu các nhà chức trách Giáo hội phải tuyên bố một người lớn bị thiểu năng trí tuệ, không có khả năng đồng ý với các hành vi tình dục. Khi làm như vậy là tạo một ngưỡng mơ hồ và không khắt khe để xác định sự suy giảm về nhận thức, đánh giá hoặc ý chí, nhưng, như Cha Zollner đã nhận xét, điều này tương đương với việc phân loại các nạn nhân bị lạm dụng là dễ bị tổn thương.
Mặt khác, một người ở trong tình huống dễ bị tổn thương có thể được cho là nạn nhân của cả người bị cáo buộc gây ra hành vi lạm dụng và hoàn cảnh của vụ lạm dụng. Điều này cho phép các nhà chức trách xem xét bối cảnh tình huống cụ thể của một vụ tấn công tình dục bị cáo buộc -bao gồm sự tồn tại của mối quan hệ thứ bậc, mục vụ hoặc tâm linh có thể làm cho một người dễ bị lạm dụng về mặt thực tế hoặc đạo đức.
Sự thay đổi trong ngôn ngữ về tính dễ bị tổn thương như vậy sẽ cho phép đánh giá pháp lý chính xác hơn, ví dụ, đối với một chủng sinh tố cáo người hướng dẫn hoặc một chức sắc cấp cao trong giáo hội lạm dụng, người này không bị, và cũng không muốn bị các nhà chức trách giáo hội cho là người có khuyết tật về tinh thần hoặc khả năng hiểu biết về các hành vi quấy rối tình dục bị suy giảm.
Tương tự, các luật sư giáo luật đã bào chữa cho các giáo sĩ bị buộc tội đã đặt câu hỏi liệu ngôn ngữ và định nghĩa về tính dễ bị tổn thương trong Tự sắc Vos Estis có cho phép một cuộc gặp gỡ tình dục tự nguyện, dù là tội lỗi, giữa một giáo sĩ và một giáo dân hay không, hoặc liệu tất cả giáo dân đều về mặt pháp lý là “dễ bị tổn thương” đối với các giáo sĩ hay không.
Bằng cách chuyển việc đánh giá tính dễ bị tổn thương từ cá nhân và nhóm người sang tình huống, các nhà chức trách có thể dễ dàng hơn trong việc xem xét hoàn cảnh tương đối của cả hai cá nhân và xác định xem một tình huống có thực sự “dễ bị tổn thương” hay tự nguyện. Dĩ nhiên, sự thay đổi về từ ngữ mà Giáo hoàng Lêô thực hiện trong bài phát biểu trước PCPM không làm thay đổi nội dung của luật được nêu trong Vos estis. Tuy nhiên, sau nhiều năm cụm từ “trẻ vị thành niên và người lớn dễ bị tổn thương” trở thành thuật ngữ chuyên môn trong luật giáo hội và diễn ngôn của Giáo hoàng, không thể bỏ qua việc một Giáo hoàng theo chủ nghĩa giáo luật đã hoàn toàn thay thế nó trong bài phát biểu của ngài.
Trong bài phát biểu trước Ủy ban Phòng chống Lạm dụng trong Giáo hội (PCPM), ngài đã sử dụng cách diễn đạt mới. Cách diễn đạt này, nhấn mạnh tính dễ bị tổn thương của các tình huống hơn là gán nhãn cho một cá nhân là đặc biệt dễ bị tổn thương, chắc chắn đã được Đức Giáo hoàng cố ý truyền đạt và chắc chắn sẽ bắt đầu được phản ánh trong công việc của Ủy ban.
Từ đó, thông tin có thể sẽ được chuyển đến công việc của các cơ quan khác nhau chịu trách nhiệm xử lý các trường hợp này, và từ đó, đến các giáo phận địa phương.
Bằng cách này, Đức Lêô đang thực hiện sự hiểu biết đã nêu của ngài về công việc của Ủy ban PCPM và nỗ lực rộng lớn hơn nhằm xóa bỏ nạn lạm dụng trong Giáo hội: cần phải thay đổi và tạo ra một “văn hóa” phù hợp để giải quyết cuộc khủng hoảng lạm dụng, chứ không chỉ đơn giản sửa đổi các thủ tục và quy trình.
Nghịch lý thay, nếu những lời mới của Đức Lêô được lắng nghe và thực hiện, thì văn hóa xung quanh cách xử lý các vụ lạm dụng người lớn có thể sẽ tồn tại trước bất kỳ sự thay đổi nào về ngôn từ của chính luật pháp.
Giuse Nguyễn Tùng Lâm dịch
