10 điểm chính trong Thông điệp về Trí tuệ Nhân tạo của Đức Lêô
la-croix.com, Céline Hoyeau, 2026-05-26
Đức Lêô tại Quảng trường Thánh Phêrô ngày 20 tháng 12 năm 2025. Truyền thông Vatican
Ngày thứ hai 25 tháng 5, Đức Lêô công bố thông điệp đầu tiên Magnifica Humanitas của ngài. Tài liệu gồm 245 đoạn để khám phá cuộc cách mạng của trí tuệ nhân tạo (AI) và những hậu quả trên phẩm giá con người.
Giải trừ sức mạnh Trí tuệ Nhân tạo
Trong thông điệp đầu tiên này, Đức Lêô suy ngẫm về những phát triển kỹ thuật số hiện tại, ngài phân tích sâu rộng về thế giới được định hình bằng Trí tuệ Nhân tạo với việc bảo vệ phẩm giá con người là trọng tâm.
Ngài viết: “Giải trừ sức mạnh không có nghĩa là từ bỏ công nghệ, nhưng ngăn chặn nó thống trị nhân loại. Nhiệm vụ ngày nay của chúng ta không chỉ đơn thuần là đạo đức hay kỹ thuật, nhưng nó mang tính sinh thái theo nghĩa triệt để nhất, vì nó liên quan đến một chiều kích mới của ngôi nhà chung của chúng ta. AI vừa là môi trường sống, vừa là sức mạnh mà chúng ta phải đối phó. Đó là lý do vì sao việc điều chỉnh nó là chưa đủ, nó phải được giải trừ sức mạnh và làm cho dễ tiếp cận.”
Lời cầu xin tha thứ cho chế độ nô lệ và lời cảnh báo chống lại chủ nghĩa thực dân mới
Đức Lêô cũng cảnh báo về nguy cơ của các hình thức nô lệ và chủ nghĩa thực dân mới, “không kém phần xấu hổ so với những hình thức trong quá khứ,” mà nền kinh tế kỹ thuật số có thể tạo ra, dễ dàng thành không gian săn mồi, đặc biệt là dữ liệu kỹ thuật số được dùng để kiểm tra dân số. Ngài viết trong một đoạn văn mạnh mẽ: “Nếu chúng ta không phản ứng kiên quyết hoặc chúng ta dung túng những hành vi này dưới bất kỳ hình thức nào, ở một mức độ nào đó, thì chúng ta trở nên đồng lõa với những sai trái đã xảy ra trong quá khứ, khi chế độ nô lệ được biện minh hoặc bị bỏ qua trong im lặng.” Để tăng thêm sức mạnh cho lời cảnh báo, ngài thay mặt Giáo hội xin lỗi vì sự chậm trễ trong việc lên án chế độ nô lệ.
Vượt qua lý thuyết “chiến tranh chính nghĩa”
Theo Đức Lêô, ngày nay thuyết này “thường xuyên được viện dẫn để biện minh cho bất kỳ cuộc chiến nào, ngoại trừ quyền tự vệ”.
Thông điệp Magnifica Humanitas cũng là lời cảnh báo mạnh mẽ về nguy cơ của các cuộc chiến tranh mới. Ngài lên án một sự thay đổi kép: không chỉ là cuộc chạy đua tái vũ trang, mà còn là sự bình thường hóa chiến tranh trong tâm trí mọi người, được các câu chuyện truyền thông gây chia rẽ cổ vũ và thường bị khuếch đại bởi các thuật toán thúc đẩy sự đối đầu và phản đối.
Denis Malvy: “Mối nguy hiểm thực sự của trí tuệ nhân tạo là mất đi khả năng kỳ diệu của chúng ta”
Ngài lập luận: “Chiến tranh không chỉ được tiến hành mà còn được chuẩn bị về mặt văn hóa qua các câu chuyện đơn giản, logic bạn thù, thông tin sai lệch và nỗi sợ hãi. Khi ký ức lịch sử bị phai nhạt và các tiêu chuẩn đạo đức bảo vệ thường dân và những người dễ bị tổn thương nhất bị suy yếu, việc trình bày bạo lực như là cần thiết, không thể tránh khỏi. Chính trong bối cảnh này, nhân loại bị trượt dốc về loại văn hóa bạo lực của quyền lực (§192).
Sự cứu rỗi thường đến qua những hạn chế
Đối diện với những hứa hẹn của chủ nghĩa siêu nhân và chủ nghĩa hậu nhân – những thứ tuyên bố vượt qua những hạn chế của con người nhưng trên thực tế dẫn đến sự phi nhân hóa – Đức Lêô đề xuất một con đường cứu rỗi khác: “Con người không phát triển mạnh mẽ bất chấp các hạn chế, nhưng thường là thông qua chúng” (§ 118). Thường thì trong thử thách, chúng ta nhân văn hơn và mở lòng để nhận ra dung mạo của Thiên Chúa và của người khác (§ 122). “Đối với thuật toán, lỗi là điều cần được sửa chữa; đối với con người, nó có thể là khởi đầu của một sự thay đổi sâu sắc.”
Trí tuệ nhân tạo sẽ có tác động đến sự sống còn của nhân loại
Trong khi thách thức cốt yếu của Đức Lêô là “duy trì bản chất con người sâu sắc” trong thời đại công nghệ, ngài tôn vinh khát vọng chính đáng của con người là “vượt lên chính mình”. Nhưng điều “vượt lên trên con người” thực sự không phải là công nghệ, ngài nhấn mạnh: đó là nhân loại được Thiên Chúa kết hợp trong sự yếu đuối và hữu hạn của mình, và được nâng lên để vượt lên chính mình, được nâng cao trong khả năng thiết lập mối quan hệ và tình yêu thương. Điều “vượt lên trên con người” thực sự không bắt nguồn “từ sự thần thánh hóa bằng công nghệ, mà từ sự vận hành của ân sủng Thiên Chúa nhận được trong Chúa Kitô”, khuôn mặt hoàn hảo của “nhân loại tuyệt vời” chúng ta.
Đức Lêô đặt câu hỏi: “Tháp Babel hay Giêrusalem? Chúng ta muốn xây dựng một thế giới như thế nào?”
Thực sự lựa chọn không phải là lựa chọn giữa cái thiện và cái ác, mệt mỏi và sợ hãi (trước trí tuệ nhân tạo), nhưng giữa hai con đường xây dựng: tiến bộ phục vụ cá nhân và các dân tộc, hoặc tiến bộ làm cho họ lệ thuộc vào logic của quyền lực.
Đức Lêô minh họa điều này bằng hai hình ảnh: hình ảnh Tháp Babel (biểu tượng của mô hình kỹ trị, của tiêu chuẩn hóa, của sự giả vờ tự cung tự cấp, của sự thống trị hy sinh những người yếu thế nhất) và hình ảnh người dân tái thiết các bức tường thành Giêrusalem (đồng nghĩa với sự đoàn kết của mọi lực lượng để xây dựng lợi ích chung và sự chung sống huynh đệ).
Nguyên tắc về mục đích phổ quát của cải được mở rộng đến các thuật toán
Đức Lêô xem xét cuộc cách mạng kỹ thuật số qua lăng kính giáo lý xã hội của Giáo hội và sáu nguyên tắc của Giáo hội, đóng vai trò là tiêu chuẩn để phân định: phẩm giá con người, lợi ích chung, mục đích phổ quát của cải, nguyên tắc bổ trợ, tình đoàn kết và công bằng xã hội, những nguyên tắc mà ngài bổ sung thêm sự tôn trọng đối với hệ sinh thái toàn diện.
Văn bản về phẩm giá con người: không điều kiện
Xuyên suốt thông điệp, chú trọng đến tầm ảnh hưởng của các công ty công nghệ lớn trên người dân, ngài mở rộng danh sách các tài sản phổ quát dành cho tất cả mọi người để ai cũng có thể tiếp cận được với dữ liệu kỹ thuật số và thuật toán, ngài nhấn mạnh: “Quyền sở hữu dữ liệu không thể chỉ được giao phó cho các cá nhân tư nhân (§ 108). Khi những tài sản này vẫn tập trung trong tay một số ít người, mà không có các hình thức chia sẻ và truy cập thích hợp, một sự mất cân bằng mới được tạo ra, trái ngược với mục đích phổ quát của tài sản và làm gia tăng khoảng cách giữa người được bao gồm và người bị loại trừ…” (§ 67).
Giáo hội tự vấn lương tâm
Theo ngài: “Giáo lý xã hội không chỉ là một thông điệp gửi đến xã hội: đó là cuộc tự vấn lương tâm cho Giáo hội.” Trước khi áp dụng sáu nguyên tắc này vào trí tuệ nhân tạo, đó là những lãnh vực cần cải cách trong Giáo hội. Lợi ích chung trong bối cảnh Giáo hội, mang hình thức của một phương pháp hiệp thông trong sứ mệnh phục vụ Nước Chúa. Nguyên tắc bổ trợ phải hỗ trợ trách nhiệm của các tín hữu, coi trọng ân sủng và kỹ năng, tránh bất kỳ chủ nghĩa gia trưởng nào bóp nghẹt tự do Tin Mừng. Yêu cầu tương tự cũng áp dụng cho nguyên tắc công lý: điều này bao hàm việc lắng nghe các nạn nhân bị lạm dụng – về tinh thần, kinh tế, thể chế, tình dục, quyền lực và lương tâm – với sự thừa nhận về tổn hại, sự đền bù công bằng và phòng ngừa. Ngài khen ngợi công việc của một số nhà báo nhiệt huyết với sự thật, họ đóng vai trò cơ bản trong việc phơi bày những bất công và lạm dụng.
Tiêu chuẩn xã hội cho sự đổi mới
Đức Lêô XIV tiếp bước Giáo hoàng Lêô XIII, 135 năm trước ngài đã đặt phẩm giá của công việc và người lao động vào trọng tâm thông điệp vĩ đại Tân sự Rerum Novarum, Đức Lêô XIV dành phần lớn suy tư của ngài (Chương 4) cho tác động của quá trình chuyển đổi kỹ thuật số đối với công việc.
Đức Lêô cảnh báo về những lời hứa hão huyền của Trí tuệ Nhân tạo và những tác động tiêu cực của nó: “Nguyên tắc chung là bảo vệ việc làm và vai trò không thể thay thế của cá nhân, làm giảm kỹ năng của người lao động, giám sát tự động, đẩy họ vào những nhiệm vụ cứng nhắc và lặp đi lặp lại.” Ngài kêu gọi điều chỉnh AI ở cấp quốc gia và quốc tế (bảo vệ việc làm, điều tiết thị trường, tiêu chí xã hội cho sự đổi mới, v.v.).
Kiên quyết từ chối giao phó quyết định giết người cho thuật toán, Đức Lêô cảnh báo về những nguy hiểm của AI trong chiến tranh: xói mòn trách nhiệm giải trình của những người liên quan và biến nạn nhân thành những dữ liệu đơn thuần. Ở đây, ngài tiến thêm một bước nữa bằng cách kiên quyết bác bỏ bất kỳ sự ủy thác quyền giết người nào cho thuật toán. Ngài nhấn mạnh: “Phán xét đạo đức không chỉ đơn thuần là một phép tính: nó liên quan đến lương tâm, trách nhiệm cá nhân và sự thừa nhận người khác là một con người. Quyết định sử dụng vũ lực gây chết người không thể được giao phó cho các quy trình mờ ám hoặc tự động, nhưng phải dưới sự kiểm soát hiệu quả, có ý thức và có trách nhiệm của con người (§ 200).”
Trong khi chờ đợi thông điệp, Đức Lêô chuẩn bị thử nghiệm trí tuệ nhân tạo trong chiến tranh
Cũng như ở những phần khác trong thông điệp, Đức Lêô không chỉ giới hạn ngài ở phạm vi đạo đức, ngài còn liệt kê các tiêu chuẩn chính xác để phân định: một chuỗi trách nhiệm có thể xác định được, thời gian ra quyết định đủ dài, và việc xác định và bảo vệ các nạn nhân dân sự.
Mọi người đều tham gia vào cuộc chiến như trong câu chuyện “Chúa tể những chiếc nhẫn”
Đối diện với cỗ máy nghiền nát mà trí tuệ nhân tạo có thể đại diện, Giáo hoàng từ chối bất kỳ sự cam chịu nào: “Không ai là không có trách nhiệm. Mọi người đều có phạm vi hành động riêng của mình.” Vì thế ngài đề xuất năm con đường cụ thể để ngăn chặn sự phi nhân hóa. Lần đầu tiên trong một thông điệp, ngài trích dẫn một nhân vật từ Tolkien trong tác phẩm Chúa tể những chiếc nhẫn, đưa câu chuyện sử thi vào giáo huấn Giáo hội Rôma: “Tuy nhiên, chúng ta không thể gom góp tất cả những dòng chảy của thế giới, chúng ta làm những gì trong khả năng chúng ta để nhổ tận gốc cái ác trên những cánh đồng mà chúng ta biết, để những người sống sau chúng ta có được đất đai thích hợp để canh tác.” (§ 213).
Giuse Nguyễn Tùng Lâm dịch
10 điểm chính trong Thông điệp về Trí tuệ Nhân tạo của Đức Lêô
