“Ngành công nghệ ngày nay đang thiết lập một mô hình xã hội tinh hoa”
cath.ch, Camille Andres, 2026-03-14
Văn hóa kỹ thuật số có những ông chủ khổng lồ – Google, Facebook, Amazon – những nhân vật đứng đầu là những ông chủ quyền lực và các nhà đầu tư mạo hiểm nổi tiếng, những người không che giấu năng lực hấp dẫn của quyền lực độc đoán.
Phân tích.
Meta loại bỏ các chính sách đa dạng và hòa nhập để xoa dịu chính quyền Trump, Elon Musk có cử chỉ giống như kiểu chào của Đức Quốc xã… Công nghệ Mỹ đang trải qua một chuyển biến phản động phải không?
Olivier Tesquet: Không chỉ các công ty này từ bỏ việc bảo vệ các nguyên tắc cơ bản, nhân quyền và bình đẳng, họ còn quay ngoắt 180 độ. Ở nước Mỹ của Tổng thống Trump, không còn lợi ích chính trị nào khi tự định vị mình là người bảo vệ những giá trị này. Và trong tư duy phát xít công nghệ đang lan tràn ở Thung lũng Silicon ngày nay, chủ nghĩa bình đẳng, chủ nghĩa đa nguyên và đa dạng đều là vấn đề. Mọi nỗ lực đều nhằm phá hoại nền văn hóa và những ý tưởng này, vốn rất quan trọng với các nền dân chủ phương Tây.
Sinh năm 1987, Olivier Tesquet là nhà báo tại Télérama. Ông quan tâm đến cách công nghệ kỹ thuật số, cụ thể là giám sát, đang định hình lại môi trường chúng ta. Ông là tác giả quyển sách Những người mê ngày tận thế: cách của những người phát-xít công nghệ lên nắm quyền (Apocalypse Nerds: How Technofascists Took Power, Divergences, 2025).
“Chủ nghĩa phát xít công nghệ” – một từ rất mạnh! Làm thế nào chúng ta có thể hiểu được trường phái tư tưởng này? chúng ta thấy dấu vết của nó ở đâu?
Chủ nghĩa phát xít công nghệ vừa là một kiến trúc quyền lực vừa là một phương thức lưu truyền tư tưởng. Chúng ta thấy dấu vết của nó trong dự án 2025 của Heritage Foundation (nhóm vận động hành lang cực kỳ bảo thủ có ảnh hưởng lớn), đã đóng vai trò lộ trình của Donald Trump kể từ khi ông lên nắm quyền. Hoặc câu nói của Elon Musk, người khẳng định “bầu Trump sẽ là cuộc bầu cử cuối cùng”.
“Một cách ngầm định, đó cũng là sự đồng nhất hóa xã hội đang bị nhắm đến”
Chúng ta luôn hiểu những người theo chủ nghĩa tự do là những người bảo vệ thị trường và các quyền tự do cá nhân. Chúng ta không lường trước được sự chuyển hướng độc đoán, theo chủ nghĩa tự do bảo thủ của họ: họ vẫn bảo vệ sự luân chuyển tự phát của thị trường, chủ nghĩa tân tự do cực đoan. Nhưng bây giờ họ cũng ủng hộ một tổ chức xã hội theo chiều dọc, phân cấp, thượng tôn và một hình thức ly khai. Tầm nhìn của chủ nghĩa phát xít công nghệ là các quốc gia do tập đoàn kiểm soát, nơi mọi mối quan hệ được điều chỉnh qua các hợp đồng giữa những cá nhân tương tự nhau.
Ngầm hiểu, đó cũng là sự đồng nhất hóa xã hội đang bị nhắm đến. Trong giới tinh hoa công nghệ, niềm tin bất diệt vào công nghệ, tương lai và hiện đại cùng tồn tại với sự ngờ vực, thậm chí là căm ghét với chủ nghĩa hiện đại chính trị. Tuy nhiên, chống lại chủ nghĩa hiện đại chính trị bằng các công cụ của chủ nghĩa hiện đại công nghệ… là đặc điểm thường xuyên của các chủ nghĩa phát xít trong lịch sử.
Quyển sách của ông theo dõi lịch sử của những ý tưởng đã thấm nhuần trong Thung lũng Silicon. Chủ nghĩa tiến bộ xuất hiện ở đó như một sự dấu ngoặc…
Luôn có một dòng chảy ngầm về thuyết ưu sinh trong Thung lũng Silicon. ADN này đã hiện diện từ nhiều năm nay, dù đó là người sáng lập Đại học Stanford nổi tiếng hay William Shockley (1910-1989), một trong những người cha lập quốc của khu vực. Như Ted Turner, nhà nghiên cứu tại Stanford đã nói: “Những người này đang xây dựng một xã hội không tưởng, nhưng là một xã hội không tưởng dành cho chính họ!” Công nghệ hiện nay đang thiết lập một mô hình xã hội ưu tú. Một trong những bước ngoặt là tuyên bố năm 2009 của tỷ phú Peter Thiel (đồng sáng lập PayPal, nhà đầu tư mạo hiểm, thành viên hội đồng quản trị Meta) rằng dân chủ và tự do “không còn tương thích”. Điều này củng cố ý tưởng dân chủ chỉ là một cỗ máy lỗi thời sẵn sàng được thay thế.
Lối suy nghĩ này bác bỏ châu Âu và các giá trị của nó (Elon Musk đã kêu gọi giải tán Liên minh châu Âu sau khi công ty của ông bị Ủy ban châu Âu phạt). Nhưng ông đã chứng minh, một phần nào đó, nó vẫn mang đậm chất châu Âu. Nguồn gốc của tất cả những điều này có thể bắt nguồn từ các nhà tư tưởng “chống Khai sáng”, Edmund Burke (1729-1797), Joseph de Maistre (1753-1821), Thomas Carlyle (1795-1881), và thậm chí cả Nietzsche: đó là hệ tư tưởng phản cách mạng châu Âu được hình thành trong bóng tối của Cách mạng Pháp. Ví dụ, nó bao gồm ý tưởng lịch sử được các vĩ nhân với số phận đã được định sẵn tạo ra… Chủ nghĩa quyết định sinh học đối với một số người, sự bất bình đẳng đối với những người khác, những điều tuyệt đối không nên được sửa chữa. Đó là lý do vì sao toàn bộ nhóm này thích luật “tự nhiên” hơn luật thực định.
Tất cả chỉ là những “tầm nhìn”, như bản tuyên ngôn lạc quan về công nghệ được doanh nhân Marc Andreessen công bố năm 2023, ông là nhà đầu tư, cựu đảng viên Dân chủ nay trở thành người ủng hộ Trump,. Nhưng lần đầu tiên, những tầng lớp tinh hoa này, ngoài việc có tổng thống của cường quốc hàng đầu thế giới đứng về phía họ, họ còn có nguồn lực công nghệ chưa từng có… Đúng vậy. Ví dụ, tôi đang nghĩ đến Palantir, một công ty công nghệ Mỹ chuyên về giám sát, bây giờ là cánh tay vũ trang của nhà nước Mỹ trong chính sách nhập cư hà khắc, được ICE, lực lượng dân quân săn lùng người nhập cư bất hợp pháp sử dụng, hoặc bởi DOGE của Elon Musk, được giao nhiệm vụ thanh lọc nhà nước phúc lợi.
“Nếu Peter Thiel cứ nói mãi về ngày tận thế… đó là vì ông sợ chết”
AI, bằng cách kết hợp lượng dữ liệu khổng lồ và sức mạnh tính toán chưa từng có, cũng dẫn đến sự tập trung quyền lực khổng lồ trong tay các ông lớn công nghệ. Nhu cầu khổng lồ về năng lượng, cơ sở hạ tầng và tài nguyên của nó kích hoạt các chiến lược tư nhân hóa cực kỳ mạnh mẽ, không có khái niệm phân phối lại. Những công cụ này đang ngày càng ăn sâu và tích hợp vào cuộc sống của người dân với tốc độ chóng mặt và không có tham vấn. Thật khó để nắm bắt được toàn bộ mức độ tước đoạt – về nhận thức, nhưng cũng cả về xã hội, kinh tế và chính trị – đang diễn ra.
Ông đưa ra một nghịch lý: Các tỷ phú ở Thung lũng điện tử Silicon dành thì giờ để ca ngợi tương lai và đổi mới… nhưng lại bị ám ảnh bởi sự kết thúc của nhân loại. Nếu Peter Thiel cứ mãi nói về ngày tận thế… thì đó là vì ông sợ chết! Nỗi ám ảnh này cho thấy sự kiêu ngạo và cái tôi của tầng lớp tinh hoa mới này. Hơn nữa, khi so sánh lời lẽ của họ – rằng công nghệ sẽ giải quyết mọi vấn đề của nhân loại – và hành động của họ – xây hầm trú ẩn và nơi ẩn náu siêu an toàn để chuẩn bị cho một sự sụp đổ tiềm tàng – rõ ràng là họ ác cảm với thân phận con người.
Vậy làm thế nào chúng ta có thể hiểu được vì sao tầng lớp tinh hoa này vẫn được dân chúng ủng hộ (lượng cử tri da trắng và theo đạo Tin lành ủng hộ Tổng thống Trump không hề suy giảm, họ tiếp tục có ảnh hưởng trên giá cổ phiếu, truyền cảm hứng cho người khác, v.v. Đó có phải là sức mạnh của lời lẽ hùng biện dựa trên năng lực không?
Liên minh giữa các quỹ đầu tư mạo hiểm công nghệ và phe bảo thủ tôn giáo ở Hoa Kỳ – một mặt là siêu việt được Chúa hứa hẹn, mặt khác là siêu việt của máy móc hứa hẹn – có thể tồn tại được bao lâu? Đây là câu hỏi lớn. Trong khi buổi lễ vinh danh Charlie Kirk (blogger cực hữu bị ám sát tháng 10 năm 2025) đóng vai trò là điểm tập hợp, thì những căng thẳng và mâu thuẫn đang nổi lên. Nhưng qua nhiều năm, trọng tâm của Thung lũng Silicon cũng đã di chuyển về miền Nam theo Cơ đốc giáo và có xu hướng hoạt động cực đoan hơn. Quan niệm của cải đến từ Chúa và người giàu được Chúa yêu thương đã ngày càng được chấp nhận và giải thích vì sao hai cực này tạm thời gắn kết với nhau.
Có phải giới tinh hoa cánh tả cũng đã thất bại trong việc giải quyết các vấn đề cơ bản (giáo dục, bất bình đẳng, chính sách y tế, v.v.) không?
Theo Peter Thiel, chẩn đoán còn đi xa hơn: chính mô hình tự do nói chung đã thất bại, “toàn cầu hóa hạnh phúc” đã không hiệu quả, do đó nhà nước và xã hội phải được định hướng lại xung quanh một dự án phi tự do, như chính trị gia Viktor Orbán đã lý thuyết hóa ở Hungary. Hơn nữa, nhiều trí thức Mỹ đã định cư ở Budapest, nơi mà “hậu quả” này đang được hình dung. Covid, với tất cả những câu hỏi chính đáng nó đặt ra về vai trò của nhà nước, đã bị cho là sự xâm phạm không thể chấp nhận được vào hoạt động kinh doanh đối với những người như Elon Musk và đã thúc đẩy quá trình cực đoan hóa của ông.
Một cách để chống lại điều này là bác bỏ thế giới quan này
Tuy nhiên, vẫn tồn tại sự phản đối đối với tầm nhìn này, nhưng nó khó nổi lên…
Tôi tin chúng ta đang sống trong thời điểm “”, tên của luật gia và nhà lý luận Carl Schmitt (1888-1985). Theo ông, chính trị là đấu trường của xung đột, của phân biệt giữa bạn và thù, và của việc ra quyết định tối cao. Chúng ta thấy điều này trong cuộc chiến tranh du kích mà Trump tiến hành chống lại các thể chế, mong muốn của ông về một nhánh hành pháp mạnh mẽ. Trên nền tảng này, sự phản đối đã hiện thực hóa thành những ngày lễ hội “không có vua”.
“Châu Âu không hoàn toàn bị mắc kẹt bởi những động lực này”
Chúng ta đã thấy người dân đến cùng gia đình của họ dù có khi họ bị bôi nhọ; các biểu tượng của ngành công nghệ cũng bị nhắm mục tiêu (như các đại lý Tesla và taxi Waymo ở Los Angeles), bởi vì chúng là các bên liên quan trong cấu trúc quyền lực độc đoán này. Một cách để chống lại là bác bỏ thế giới quan của những tầng lớp tinh hoa này, chủ nghĩa thảm họa phản động của họ làm ô nhiễm mọi thứ… Hơn nữa, đến mức độ nào, Đảng Dân chủ Mỹ có thể dễ bị tổn thương trước những sự tái sắp xếp phản động? Đây là một vấn đề cần theo dõi.
Liệu châu Âu có bị ảnh hưởng?
Chúng ta không hoàn toàn là tù nhân của những động thái này, và chúng ta được bảo vệ bởi một phương thức tài chính cho đời sống chính trị rất khác so với quá trình tài chính hóa của Mỹ. Nhưng chúng ta không miễn nhiễm. Một số luận điểm nhất định được lan truyền, được chấp nhận và bén rễ với sự hỗ trợ của một hệ sinh thái truyền thông nhất định ở Pháp, và chúng tạo ra những hậu quả thực tế.
Giuse Nguyễn Tùng Lâm dịch
