Cuộc xâm lược Ukraine dẫn đến một big bang về địa chính trị

113

Cuộc xâm lược Ukraine dẫn đến một big bang về địa chính trị

Cuộc tấn công của Nga ở Ukraine đang sắp đặt lại các quân bài trật tự quốc tế từng chiếm ưu thế cho đến nay và đang vạch ra đường nét của bàn cờ thế giới mới, nơi các cuộc tranh giành quyền lực trong tương lai sẽ diễn ra.

lavie.fr, Anne Guion, Pascale Tournier và Arnaud Aubry, 2022-03-10

Các đại diện Nga và Ukraine gặp nhau nhiều lần tại Belarus. nhưng cuộc đàm phán không thành công. Hình ngày 7 tháng 3 năm 2022, BELTA VIA XINHUA / REA

Sẽ không có gì thực sự giống như trước. Sáng 24 tháng 2 năm 2022, châu Âu bừng thức dậy thấy mình đã khác, đã đi vào một chiều kích mới. Chiến tranh lại trở lại ngay trước cổng Liên minh, chính trên lục địa của mình. Và nó làm thay đổi mọi thứ. Bạo lực xâm lược của Nga, sự phản kháng đáng kinh ngạc của người dân Ukraine và phong trào đoàn kết toàn cầu bùng lên của dòng người tị nạn, chưa từng có kể từ sau Thế chiến thứ hai (hơn 2 triệu người trong 12 ngày) đang làm thay đổi bộ mặt châu Âu và thế giới.

Liên minh châu Âu đã tìm ra một ý nghĩa, một hướng đi; nỗi sợ hãi bị hủy diệt bởi bom nguyên tử đã trở lại; các liên minh lịch sử đang được bố trí lại. Một kỷ nguyên địa chính trị mới đang mở ra trước mắt chúng ta.

Sự thức tỉnh của Châu Âu

Trong bom rơi đạn lạc, Liên minh châu Âu (EU) đang có một luồng sinh khí mà dường như cho đến nay Liên minh vẫn chưa có. Và biến đổi theo nghĩa đen. Sự kết hiệp này ban đầu là thương mại, bây giờ được xem như một sức mạnh.

Lần đầu tiên trong lịch sử, 27 nước quyết định mua chung vũ khí, kể cả máy bay chiến đấu, và gởi qua Kiev. Giờ đây, Liên minh châu Âu thậm chí còn mơ độc lập năng lượng khỏi Nga, quốc gia cung cấp 40% khí đốt cho châu Âu từ trước đến nay. Ngay cả Thụy Sĩ cũng bỏ quan điểm trung lập bất khả xâm phạm, đã đóng băng tài sản của những nhân vật thân cận với Vladimir Putin. Đáng kinh ngạc hơn, sau 70 năm chủ trương hòa bình, Đức bắt tay vào việc tái vũ trang với quy mô lớn.

Bài đọc thêm: Giáo hoàng và cuộc chiến ở Ukraine, một chính sách ngoại giao đầy rủi ro

Theo sử gia Isabelle Davion, đó là sự gia tốc của các xu hướng đang diễn ra. Theo sáng kiến của các bộ trưởng quốc phòng tiếp nhau, “ý tưởng cải tổ Bundeswehr đã có ở Đức từ vài năm nay, chính phủ khởi đi từ nguyên tắc cho rằng sứ mệnh lịch sử của họ là có một đội quân yếu.” Dự án quốc phòng châu Âu cũng không phải là dự án hoàn toàn mới. “Trong các thỏa thuận Maastricht, châu Âu đã bổ sung một trụ cột cho chính sách quốc phòng. Nhưng đây là lần đầu tiên nó mang tầm mức lớn như vậy.”

Nhưng nhất là phải cẩn thận. Sự độc lập về năng lượng của Liên minh châu Âu khỏi Nga sẽ khó đạt được. Ngay cả mức nhập khẩu khí đốt kỷ lục từ các nước thứ ba cũng sẽ không đủ để lấp đầy các kho dự trữ trước mùa đông 2022-2023. Để đạt được điều này, châu Âu nên giảm lượng tiêu thụ khí đốt ít nhất từ 10 đến 15%. Điều này chắc chắn sẽ gây ra những hậu quả cho cuộc sống hàng ngày của người dân Âu châu.

Bài đọc thêm: Nga, Ukraine và phương Tây

Khi cơn sốt không còn nữa, tất cả những cam kết này sẽ còn lại gì? Ông Luuk Van Middelaar, triết gia và sử gia chính trị giải thích: “Khoảnh khắc đoàn kết đáng kinh ngạc này đã kéo dài 10 ngày. Các quốc gia miễn cưỡng đã đi theo các nước Trung và Đông Âu trong tầm nhìn của họ về mối đe dọa từ Nga và mong muốn các biện pháp trừng phạt. Nhưng các quan điểm khác nhau chắc chắn sẽ được nói lên”, ông là tác giả quyển Sự thức tỉnh về địa chính trị của châu Âu (Réveil géopolitique de l’Europe, Collège de France, 2022).

Theo nhà khoa học chính trị Bertrand Badie, sự thức tỉnh về bản sắc châu Âu thậm chí có thể có mặt tối: “Mọi nơi ở châu Âu, ý tưởng về sự đoàn kết tự nhiên giữa các dân tộc châu Âu đã xuất hiện trở lại, phân biệt cuộc chiến ở Ukraine với các cuộc xung đột ở Syria, Sahelian hoặc Yemen. Có lẽ chúng ta đang chứng kiến sự ra đời của một loại ‘chủ nghĩa dân túy-châu Âu’, một cách khẳng định lại bản sắc của người châu Âu, thậm chí là người da trắng và kitô giáo chống lại phần còn lại của thế giới.”

Một cấu hình quốc tế mới

Phần còn lại của thế giới không thoát sự biến động này. Bằng chứng là cuộc bỏ phiếu lịch sử, ngày thứ tư 2 tháng 3 tại Hội đồng Liên Hiệp Quốc về nghị quyết “yêu cầu Nga ngừng ngay lập tức sử dụng vũ lực với Ukraine”. Hiếm khi nào trước đây Nga bị mọi người đồng lòng chống. Ông Bertrand Badie ghi nhận: “Đối với một thành viên của Hội đồng Bảo an Liên Hiệp Quốc, đó là thất bại ngoại giao quá nặng. Đặc biệt là vì bốn quốc gia không phản đối cuộc xâm lược đều là các quốc gia chư hầu (Syria và Belarus) hoặc ở trong tình trạng bị ruồng bỏ như Triều Tiên và một cách nào đó là Eritrea, quốc gia bị trục xuất khỏi hệ thống quốc tế.”

Tuy nhiên, cuộc bỏ phiếu lại cho thấy những ngạc nhiên khác. Thứ nhất, một Trung Quốc có quan điểm tinh tế hơn so bề ngoài chúng ta tưởng. Chúng ta nghĩ Trung quốc đoàn kết vô điều kiện với nước Nga của Putin, nhưng Trung quốc áp dụng một tư thế thận trọng bằng cách không mạo hiểm bỏ phiếu chống lại nghị quyết của Liên Hợp Quốc. “Với lá phiếu trắng, Trung Quốc gửi đi một thông điệp mà chúng ta phải ghi nhớ: sự rối loạn quốc tế, cả về chính trị và kinh tế, không làm họ hài lòng. Nếu Bắc Kinh phải đối diện với một nước Nga suy yếu và một phương Tây vướng vào xung đột, thì họ thấy không lợi ích gì khi thấy chiến tranh leo thang và nền kinh tế quốc tế bị tổn hại.”

Bài đọc thêm: Khủng hoảng Ukraine: Lời kêu gọi của Đức Phanxicô từ một năm nay

Một điểm nổi bật khác: các nước châu Phi bỏ phiếu trắng. Trong số 35 thành viên Liên Hiệp Quốc bỏ phiếu trắng, có 17 nước châu Phi. Gồm các quốc gia nằm trong vùng ảnh hưởng truyền thống của Pháp như Senegal, Mali hay Cộng hòa Trung Phi. Dấu hiệu cho thấy châu Phi đang ở trong trại của Nga? Theo ông Bertrand Badie, điều này không nhất thiết, đây là “hương vị của một Bandung thứ hai (tháng 4 năm 1955, hội nghị Bandung phát động phong trào không liên kết), mong muốn làm những điều khác biệt, thoát khỏi xung đột tốn kém mà lục địa châu Phi cảm thấy không có chỗ đứng ”.

Nỗi sợ hạt nhân trở lại 

Ngày chúa nhật 27 tháng 2 khi Vladimir Putin tuyên bố “báo động các lực lượng răn đe hạt nhân của ông”, thế giới lại chìm vào nỗi sợ bom nguyên tử. Một mối đe dọa rùng mình nhưng không quá bất ngờ khi nó đến từ Mátxcơva vào thời điểm này.

Bà Isabelle Facon, chuyên gia về quân đội và chính sách quốc phòng Nga phân tích: “Nga tự xem mình đang ở trong vị trí dễ bị tổn thương trên bình diện công ước so với NATO. Đối mặt với sự mất cân bằng này, rõ ràng Mátxcơva coi khả năng răn đe hạt nhân là một yếu tố của sự cân bằng. Tuyên bố của Putin là hình thức phản ứng trước áp lực quốc tế mà ông không lường trước được và về lâu dài có thể gây nguy hiểm cho sự sống còn của chế độ, ngay cả khi chúng ta chưa có mặt ở đó. Điều này cũng phù hợp với lo ngại cảnh báo các nước phương Tây phải tránh xa vì nước này sắp chuyển sang sử dụng vũ lực quy mô hơn.”

Và trên thực tế, thông báo không dẫn đến việc làm cho kho vũ khí hạt nhân xáo trộn. Theo bà Facon, đã có sự tăng cường nhân sự trong hai hạm đội của lực lượng hạt nhân chiến lược và lực lượng tên lửa chiến lược.

Bài đọc thêm: Ukraina: Putin “chơi cờ vua, đi bốn nước trước”

Tuy nhiên, tình hình vẫn đáng lo ngại vì bối cảnh không còn là bối cảnh của thời Chiến tranh Lạnh. Theo thời gian, năm tốt năm xấu, Hoa Kỳ và Nga đã đi đến một loạt các thỏa thuận điều chỉnh mối quan hệ của họ. Tuy nhiên, trong những năm gần đây, hai cường quốc hạt nhân đã bỏ một số vũ khí mà họ cho là lạc hậu và quá hạn chế. Vì thế các vũ khí mới đã được phát triển, như tên lửa siêu thanh.

Bà Mary-Elise Sarotte, chuyên gia Mỹ về Chiến tranh Lạnh trong một chuyên mục trên New York Times ngày 1 tháng 3 – 2022 đã viết: “Hai trong số các cường quốc quân sự lớn nhất thế giới hiện hoạt động gần như hoàn toàn cô lập với nhau, điều này tạo thành mối nguy hiểm cho tất cả mọi người.” Nhất là khi tung ra mối đe dọa hạt nhân theo cách này, Vladimir Putin đang tạo một tiền lệ đáng lo ngại. Bà Facon cho rằng: “Điều này có nghĩa là ngày nay một cường quốc hạt nhân có thể dùng phương pháp đe dọa vũ khí hạt nhân để kích động hành động quân sự của họ.”

Tiến đến một cuộc “ngăn chặn” Nga mới?

Làm thế nào để hình dung lối thoát cho cuộc khủng hoảng này? Theo một số chuyên gia, cuộc chiến này cho thấy sự cần thiết phải đặt ra biện pháp ngăn chặn mới đối với Nga, như cách Mỹ thiết lập vào cuối Thế chiến thứ hai. Vào thời đó, lý luận gia của “thuyết ngăn chặn”, George F. Kennan, nhà ngoại giao Mỹ của sứ quán Mátxcơva cho rằng, hoang tưởng của chế độ Stalin rõ rệt tạo nguy hiểm cho phương Tây, đòi hỏi phải có một phản-áp lực liên tục và mạnh mẽ.

“Mục tiêu cơ bản sẽ vẫn giống như chính sách cũ: chống lại chủ nghĩa bành trướng của Nga, bắt chế độ Nga phải trả một cái giá thực sự và khuyến khích những thay đổi nội bộ dẫn đến sự sụp đổ cuối cùng của Putin và chủ nghĩa-putin”, ông Ivo H. Daalder, Đại sứ Hoa Kỳ tại NATO từ năm 2009 đến năm 2013, trong một bài báo trên tạp chí Foreign Affairs đã khuyên như trên.

Bài đọc thêm: Làm thế nào mà tôn giáo góp phần vào cuộc xung đột giữa Nga và Ukraine?

Đây có phải là giải pháp chính xác không? Sự ngăn chặn kiểu cũ mất 40 năm để cuối cùng dẫn đến chấm dứt chế độ xô viết và đẩy Mỹ vào những cuộc chiến tranh bất tận như ở Việt Nam. Ngược lại, theo ông Bertrand Badie, chúng ta nên đẩy nhanh việc thiết lập một chế độ an ninh thực sự cho châu Âu, dự án ban đầu của Tổ chức An ninh và Hợp tác ở châu Âu, OSCE đã mở rộng cho một nước Nga trở về với lẽ phải. Đó là điều mà người phương Tây đã không thể áp dụng sau khi Bức tường Berlin sụp đổ. Ông cho rằng: “Nếu suy nghĩ kỹ cách này, nó sẽ hoạt động như một biện pháp ngăn chặn tự nhiên. Khi châu Âu nhỏ bé được xây dựng cách đây 70 năm, mục đích là thiết lập sự hợp tác giữa các bên hiếu chiến. Để làm được điều này, chúng ta đã tạo ra một loạt các công cụ giúp dập tắt hoàn toàn sự cạnh tranh Pháp-Đức. Những gì chúng ta có thể làm với một nước Đức thời hậu phát xít Đức, vì sao bây giờ chúng ta không làm với nước Nga, mà tôi hy vọng, sẽ thành hiện thực? Mục tiêu: chuẩn bị cho hòa bình ngày mai bằng cách tránh cho Mátxcơva bị  sỉ nhục mà vết thương nóng bỏng có thể là nguồn gốc  cuộc khủng hoảng thậm chí còn nghiêm trọng hơn trong tương lai.

Giuse Nguyễn Tùng Lâm dịch

Bài đọc thêm: Trong đầu của Vladimir Putin

Cuộc xâm lược Ukraine dẫn đến một big bang về địa chính trị

“Thần học chính thống giáo phải được khử-putin hóa và phải loại bỏ những lệch lạc thiên-phát xít”